प्राज्ञसभाको ३४ औँ बैठकः पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कारसहित विभिन्न प्रज्ञा पुरस्कारको निर्णय

२०७६ भदौ ३१ गते, मङगलबार, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको ३४ औँ प्राज्ञसभा बैठक भदौ ३१ गते, मङ्गलबार प्रज्ञा भवनको देवकोटा सभा कक्षमा बस्यो । माननीय संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री योगेश भट्टराईले पानसमा दीप प्रज्वलन गरी पुस्तकालय सभा कक्षमा आयोजित विशेष समारोहका बिच समुद्घाटन गर्नुभएको प्राज्ञसभाको बन्दसत्रको बैठकले विभिन्न महत्त्वपूर्ण निर्णयहरू पारित गरेको छ । बैठकले प्रज्ञा–प्रतिष्ठानबाट चार चार वर्षमा दिँदै आएको चार लाख रूपैयाँ राशिको ‘पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार’ (२०७६÷२०७८) का लागि वाङ्मय शताब्दी पुरूष सत्यमोहन जोशीलाई प्रदान गर्ने निर्णय गरेको छ । यसै गरी विभिन्न प्रज्ञा पुरस्कारको पनि निर्णय गरेको छ ।
प्रत्येक दुई दुई वर्षमा प्रदान गरिने ‘नेपाल प्रज्ञा सामाजिक शास्त्र, संस्कृति तथा दर्शनशास्त्र पुरस्कार’ २०७५÷२०७६ का लागि प्रा.डा. त्रिरत्न मानन्धरलाई र दुई दुई वर्षमा दिइने ‘नेपाल प्रज्ञा नेपाली भाषा पुरस्कार’ २०७५÷२०७६ का लागि प्रा.डा. टङ्कप्रसाद न्यौपानेलाई प्रदान गरिने निर्णय गरिएको छ ।
यस्तै, प्रत्येक वर्षमा प्रदान गरिने ‘नेपाल प्रज्ञा नेपाली साहित्य पुरस्कार’ २०७५ मदन रेग्मीलाई, २०७६ का लागि भागीरथी श्रेष्ठलाई दिइने भएको छ भने पहाड, हिमाल क्षेत्रमा बोलिने मातृभाषा साहित्यतर्फ २०७५ का लागि अमर तुम्याहाङ (लिम्बू भाषा–साहित्य), २०७६ का लागि अमृत योञ्जन तामाङ, तराई मधेसमा बोलिने मातृभाषाका साहित्यतर्फ २०७५ का लागि अयोध्यानाथ चौधरी (मैथिली भाषा–साहित्य), २०७६ का लागि अशोक थारू (थारू, भाषा–साहित्य)लाई प्रदान गरिने निर्णय गरिएको छ । यी पुरस्कारको राशि नगद एक लाख रूपैयाँ रहेको छ ।
प्राज्ञसभाको बैठकमा महोत्तरीका महेश्वर राय र दाङका डा. गोविन्द आचार्य अस्वस्थ भएका कारण उपस्थित हुनुभएन । अर्का प्राज्ञसभा सदस्य डा. विजय दत्तले मेधसी आयोगको अध्यक्षमा मनोनित भएपछि राजीनामा दिनुभएका कारण हाल प्राज्ञसभा सदस्यको एक पद रिक्त रहेको छ ।
बैठकमा सदस्य सचिवले प्रस्तुत गर्नुभएको प्रतिवेदन गहन छलफल गरी पारित गरिएको थियो । प्रस्तावको छलफलमा प्राज्ञसभा सदस्यहरू सूर्यबहादुर खड्का विखर्ची, रमा शर्मा, विवश पोखरेल, हरिश्चन्द्र लावती, आर.डि. प्रभास चटौत, प्रा.डा. गोपाल पोखरेल ‘विवश’, प्रा. केशव सुवेदी, वीणा सिन्हा, राम विनय, नन्दु उप्रेती, डा. हरिदत्त पाण्डेय, सुभद्रा भट्टराई, लक्ष्मी उप्रेती, हरिप्रसाद तिमिल्सिनाले बोल्नुभएको थियो ।

तीन नयाँ पुरस्कार स्थापना
यसै गरी प्राज्ञसभाको बैठकले अन्य तीन पुरस्कार स्थापना गर्ने निर्णय गरेको छ । नेपालबाहिर रहेर नेपाली भाषा–साहित्यमा विशिष्ट योगदान गरेका नेपाली मूलका स्रष्टालाई प्रत्येक दुई वर्षमा दिने गरी ‘नेपाल प्रज्ञा अन्तरदेशीय नेपाली साहित्य पुरस्कार’, नेपाली भाषाबाट विदेशी भाषामा र अन्य भाषाबाट नेपाली भाषामा अनुवादका माध्यमबाट विशिष्ट योगदान गरेका स्रष्टालाई दिने गरी ‘नेपाल प्रज्ञा अनुवाद पुरस्कार’ स्थापना गर्ने निर्णय गरिएको हो । यी पुरस्कारको राशि नगद एक एक लाख रूपैयाँ रहने छ । यसरी नै अध्ययन–अनुसन्धानका माध्यमबाट नेपालको गौरवलाई विश्वमा चिनाउन विशिष्ट योगदान गरेका विदेशी विद्वान्लाई तीन तीन वर्षमा दिने गरी तीन हजार अमेरिकी डलरको ‘नेपाल प्रज्ञालङ्कार पुरस्कार’ स्थापना गर्ने समेत निर्णय गरिएको छ ।
नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान प्राज्ञसभाका अध्यक्ष तथा कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीको अध्यक्षतामा बसेको प्राज्ञसभाको ३४ औँ बैठकले उक्त निर्णय गरेको हो । प्राज्ञसभाको उक्त बैठकले गत आ.व.को बजेट अनुमोदन गर्नुका र आगामी आ.व. २०७६÷२०७७ का लागि नीति, योजना तथा कार्यक्रम पारित गर्नुका साथै विनियोजित २३ करोड सात लाख ३३ हजार रकम बजेट पारित गरेको छ । यसै गरी बैठकले नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान नियमावली–२०६७ (संशोधनसहित)को परिच्छेद ७ को नियम तथा उपनियम ३० लाई संशोधन गरेको छ । यो उपत्यकाभित्र स्थायी घरवास नभएका पदाधिकारीलाई घरभाडाबापत उपलब्ध गराइने सुविधासम्बन्धी नियम हो । उक्त बैठकले प्रज्ञा सेवा आयोग सदस्यमा प्राज्ञपरिषद्द्वारा मनोनित प्राज्ञसभा सदस्य प्रा. केशव सुवेदीको मनोनयलाई अनुमोदनसमेत गरेको छ ।
प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको ३४ औँ प्राज्ञसभालाई शुभकामना सन्देश पठाई प्रतिष्ठानका प्रमुख संरक्षक प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले हरेक व्यक्ति र प्रतिभाका लागि स्वतन्त्रता र अवसर सुनिश्चित गर्न लामो समयको त्याग र बलिदानबाट स्थापित व्यवस्थानुकूल इतिहास लेखनको प्राज्ञिक पहल र अग्रसरता राष्ट्रले अपेक्षा गरेकाले सो योजनाका लागि रकम प्रबन्ध हुने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभएको छ ।
प्रधानमन्त्री ओलीले विश्वमै प्राचीन वैदिक सभ्यता, संस्कृति, चिकित्सा, धर्म, दर्शनलगायत ज्ञान, विज्ञानको उद्गम भूमिको गौरवप्राप्त नेपालको चिन्तन परम्परालाई यहाँको विद्यमान भौगोलिक प्राकृतिक विविधताका साथै समानता, स्वतन्त्रता, मानवता, भातृत्व, विश्वबन्धुत्व, सद्भावपूर्ण सहअस्तित्व, शान्ति, समृद्धि र सुखको स्पष्ट मार्गचित्र कोर्न वर्तमान पुस्तासँग परिचित गराउन आवश्यक भएको उल्लेख गर्नुभएको छ । उहाँले विश्वका समकालीन प्रवृत्तिसँग नेपाली प्राज्ञिक जगत्लाई अद्यावधिक राख्न चलिआएका प्रयत्नलाई अझै प्रभावकारी बनाउन जोड दिनुभएको थियो । प्रधानमन्त्रीको लिखित सन्देश सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले समुद्घाटन समारोहमा वाचन गर्नुभएको थियो ।
प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका संरक्षक एवम् संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री योगेश भट्टराईले उद्घाटन समारोहलाई सम्बोधन गर्दै प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको गौरवपूर्ण योजनामा सरकारले बजेट दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभयो । उहाँले ठूला ठूला विकासका आयोजनामा सरकारले महत्व दिएपनि  वाङ्मय क्षेत्रलाई पनि उचित सम्बोधन गर्ने बताउनुभयो । उहाँले प्रज्ञा–प्रतिष्ठानलाई पूर्वीय वाङ्मय, सभ्यता र अनुसन्धानको केन्द्र बनाउनुपर्नेमा जोड दिनुभयो । उहाँले भन्नुभयो– “वाङ्मय  क्षेत्र नाफाको क्षेत्र होइन तर राज्यका लागि यो नभई हुँदैन । यसको उचित संरक्षण र संवद्र्धन गर्न सरकार संवेदनशील छ ।” कतिपय तत्वले नेपाली संस्कृतिलाई केही तत्वहरूले उछृङ्खलतातर्फ धकेल्ने प्रयत्न गरिरहेको उल्लेख गर्दै मन्त्री भट्टराईले त्यसलाई प्राज्ञिक जगत्ले सृजना र लेखनका माध्यमबाट प्रतिरोध गर्नुपर्ने आवश्यकता भएको उल्लेख गर्नुभयो ।

प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले वाङ्मय क्षेत्रमा हालसम्म राष्ट्रिय गौरवका आयोजना नभएको अवस्थमा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले अघि सारेको ‘नेपाल दर्पण’ ग्रन्थ प्रकाशनको योजनामा सरकारले सघाउने विश्वास दिएपछि काम गर्ने ऊर्जा मिलेको बताउनुभयो । उहाँले वाङ्मय क्षेत्रमा पहिलो राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाका रूपमा सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रअनुकूल सातै प्रदेश र समग्र देशलाई चिनाउने ग्रन्थ प्रकाशन गरिने बताउनुभयो । उहाँले सरकारले दिएको जिम्मेवारीअनुसार महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको निवासलाई सङ्ग्रहालय बनाउन विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन तयार गरिने र आगामी महिना हिमवत् खण्डका नौ मुलुकका प्राज्ञिक निकायको सहभागितामा ‘चाइना साउथ एसिया लिटरेचर फोरम’को दोस्रो सम्मेलन गरेर ज्ञानको साझा क्षेत्रमा सहकार्य बढाउने बताउनुभयो ।
उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले कार्यक्रममा स्वागत मन्तव्य व्यक्त गर्दै राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाकै रूपमा देशका सबै प्रदेशका भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति, इतिहास, दर्शन, सभ्यता, परम्परालगायतका विषयलाई समेटेर ‘नेपाल दर्पण’ ग्रन्थ प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले अघि सारको राष्ट्रिय गौरव भएकाले त्यसका लागि सरकारबाट आवश्यक सहयोग हुने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।
सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले स्थापनाकालीन उद्देश्यअनुरुप काम गरिरहेको उल्लेख गर्दैै प्राचीन सभ्यताको उद्गम स्थल नेपाल नै भएको र देशका सबै प्रदेशका भूगोल, जाति, परम्परा, सभ्यता, संस्कृति आदि विषयबारे खोज–अनुसन्धानसहित सातवटा ग्रन्थ र त्यसको सारसहितको ‘नेपाल दर्पण’ ग्रन्थ र नेपालमा जन्मेका दर्शनहरूलाई एकीकृत गरी ‘नेपाली दर्शन’ प्रकाशन गरी त्यसलाई अङ्ग्रेजीमासमेत अनुवाद गर्ने लक्ष्य राखिएको जनाउनुभयो ।
कार्यक्रममा प्रतिष्ठानका पूर्वकुलपति बैरागी काइँला ज्ञानका स्रोतहरूलाई समाजका लागि प्रयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो । वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीले सरकारले अघि सारेको ‘समृद्ध नेपाल सुखी नेपाली’को राष्ट्रिय सङ्कल्पलाई पूरा गर्न स्रष्टाहरूको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका रहने बताउनुभयो । कार्यक्रममा नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति नारायणभक्त श्रेष्ठ (रायन), नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति केके कर्माचार्यलगायतले सभाको सफलताको कामना गर्नुभएको थियो । कार्यक्रम सन्ध्या पहाडीले सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।

प्रज्ञामा नेपाल भाषाका महाकविको १५२औँ जन्मजयन्ती

२०७६ भदौ २६ गते, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान साहित्य (मातृभाषा) विभागद्वारा नेपाल भाषाका महाकवि सिद्धिदास महाजु अमात्यको १५२ औँ जन्मजयन्तीका अवसरमा उहाँको व्यक्तित्व तथा कृतित्वका बारेमा विचार गोष्ठीको आयोजना गरियो ।
प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले उक्त गोष्ठीमा बोल्दै मातृभाषामा योगदान पु¥याएका स्रष्टाहरूका सम्झनामा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “एक समाजले अर्को समाजलाई बुझ्नका लागि मातृभाषाले धेरै सहयोग पु¥याइरहेको हुन्छ । नेपाली समाज बहुल छ र त्यो बहुलताको अस्तित्वबाटै नेपाली समाज अघि बढेको छ ।” उहाँले गोष्ठीबाट नेपाल भाषाका महाकवि सिद्धिदासको जीवनीका बारेमा थप जान्ने मौका मिलेको बताउनुभयो ।
उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले समय समयमा विविभन्न ठाउँमा महामानवहरूको जन्म हुने गरेको उल्लेख गर्दै नेपाल भाषाका महाकवि सिद्धिदास महाजु यस्तै महामानव भएको बताउनुभयो । उहाँले मातृभाषामा योगदान दिएका साहित्यकारहरूकै कारण देशभित्रका विभिन्न समुदायका मातृभाषाहरू लोप हुनबाट जोगिएको बताउनुभयो ।
सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले जीवनभरि साधना गरेर करिब ५० ओटा कृति प्रकाशनमा ल्याउने महाकवि महाजुको स्मृतिमा कार्यक्रम आयोजना गरेर प्रज्ञा–प्रतिषठनले सार्थक कार्य गरेको अनुभूति भएको बताउनुभयो ।
कार्यक्रमकी संयोजक एवम् साहित्य (मातृभाषा) विभागकी प्रमुख प्राज्ञ लक्ष्मी मालीले नेपालमा बोलिने १२३ भाषा र तिनको साहित्यको संरक्षण र विकासमा आफ्नो विभागले गम्भीरतापूर्वक काम गरिरहेको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “सबै मातृभाषामा लेखिएका साहित्यिक सिर्जना हाम्रा सम्पत्ति हुन् भने भाषा, साहित्य र संस्कृति एकआपसमा अन्र्तसम्बन्धित पक्षहरू हुन् । यिनको विकास गर्नु हाम्रो दायित्व हो ।”

महाकवि सिद्धिदासका सिद्धिरामायण, सत्यसती, सुखसागर (प्रेमसागर), सज्जनकण्ठाभरण, सत्यऋण, सरल श्रुतबोध,  शारदा भजन, सुखदुःख, बिजुली, सगदोष, साधारण धर्म, सर्वभक्ति, सदां लिला, सज्जनहृदयाभरण, सतनीति, संवाद, सकतां, सनातम धर्म, समाचार, सर्वकर्म, सत्यमदन, शिवविलाश लगायतका ५० ओटा कृति प्रकाशित छन् ।
गोष्ठीमा महाजुले नेपालभाषाको साहित्यमा पु¥याएको योगदानको चर्चा गर्दै उहाँको कृतित्व र व्यक्तित्वमाथि ‘महाकवि सिद्धिदास महाजुको व्यक्तित्व एवम् कृतित्व’ विषयक कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै प्राध्यापक डा. ओमकारेश्वर श्रेष्ठले दुःखकष्ट सहन बाध्य हुँदाहँुदै पनि ५० ओटा कृति दिएर नेपाल भाषाको उत्थानका लागि महाकविले ठूलो योगदान पु¥याएको बताउनुभयो । श्रेष्ठले भन्नुभयो, “रोजीरोटीका लागि मजदुरी गर्दै आफ्नो मातृभाषाको विकासमा  आफै खर्च गरेर पुस्तक प्रकाशन गर्नु निकै गाह्रो विषय थियो तर पनि उहाँले लेख्ने प्रकाशन गर्ने काम गर्नुभयो । उहाँको योगदानको जति बयान गरेपनि कम हुन जान्छ ।”
श्रेष्ठको कार्यपत्रमाथि टिप्पणी गर्दै  प्राध्यापक डा. प्रेमशान्ति तुलाधरले कार्यपत्रमा महाजुको साहित्यिक योगदानको बारेमा कम चर्चा भएको बताउनुभयो । तुलाधरले भन्नुभयो, “नेपाल भाषा र साहित्यका माध्यमबाट  आफूमा भएको चेतनाको प्रकाशलार्ई समाजमा छरेर सिद्धिदासले अनुकरणीय योगदान दिनुभएको छ ।”
कार्यक्रममा गायक पवित्र कसाःले सिद्धिदास रचित र सिद्धिदासप्रति समर्पित गीत नेपालभाषामै गाएर सुनाउनुभएको थियो । कवि कृष्णभक्त बोडे, शरद कसाः र रमेशकाजी स्थापितले महाकविका एक एक ओटा कविता पाठ गर्नुभएको थियो । कार्यक्रम ‘थाय्भू’की सम्पादक समूह सदस्य शशीकला मानन्धरले सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।

बालसाहित्यको भाषा मानकीकरणबारे विमर्श

२०७६ भदौ २५ गते, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, बालसाहित्य तथा लोकवार्ता विभागद्वारा आज प्रज्ञा भवनको देवकोटा सभाकक्षमा बालसाहित्य सम्बन्धी विचारगोष्ठीको आयोजना गरिनुका साथै अर्धवार्षिक पत्रिका ‘बालप्रज्ञा’ र ‘प्रज्ञा नेपाली बालकथा’ सार्वजनिक गरियो ।
‘बालसाहित्यका लागि अपेक्षित भाषा, विषय र बिम्ब छनोट’ विषयक उक्त गोष्ठीमा बोल्दै प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले यसअघि प्रज्ञा–प्रतिष्ठानबाट बालसाहित्यका क्षेत्रमा त्यति ध्यान पुग्न नसकेको महसुस गरेर यसपटकको प्राज्ञपरिषद्ले बालसाहित्यप्रधान पत्रिका ‘बालप्रज्ञा’ प्रकाशन गर्ने निर्णय गरेको सुनाउँदै बालसाहित्यको विकासका लागि ‘बालप्रज्ञा’को भूमिका महत्वपूर्ण हुने बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “अबका दिनमा बालसाहित्यलाई प्राथमिकतामा राखेरै योजनाहरू बनाइने छ ।”

प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका पूर्व उपकुलपति एवम् वरिष्ठ समालोचक प्रा.डा. वासुदेव त्रिपाठीले बालसाहित्य लेखनमा भाषा मानकीकरणको आवश्यकताको महसुस गरी आयोजना गरिएको गोष्ठी सार्थक भएको विचार व्यक्त गर्नुभयो । उहाँले प्रज्ञा–प्रतिष्ठान स्थापना भएको ६२  वर्षपछि  पहिलो पटक बालसाहित्यमा भाषा मानकीकरणका लागि बहस सुरु गरेकोमा प्रसन्नता व्यक्त गर्दै बालबालिका मुलुकका कर्णधार भएकाले बालसाहित्य लेखक संवेदनील हुनुपर्ने बताउनुभयो ।
सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले ‘बालसाहित्यका लागि अपेक्षित भाषा, विषय र बिम्ब छनोट’ विषयक गोष्ठी उपलब्धिमूलक भएको बताउँदै अबका दिनमा यसक्षेत्रमा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले अझै प्रभावकारी काम गर्ने बताउनुभयो ।

कार्यक्रमका संयोजक एवम् बालसाहित्य तथा लोकवार्ता विभागका प्रमुख प्राज्ञ डा. देवी नेपालले आफ्नो विभागले बालसाहित्यका क्षेत्रमा नयाँ र ऐतिहासिक महत्वका योजना बनाएर कार्यान्वयन प्रारम्भ गरेको सुनाउँदै दार्जिलिङदेखि बर्मासम्मका नेपाली लोकवार्ताहरूको सङ्कलन गरी प्रकाशन गरिने योजना रहेको पनि बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा प्रा.डा. ऋषिराम शर्माले ‘बालसाहित्यका लागि अपेक्षित भाषा, विषय र बिम्ब छनोट’ विषयमा विचारपत्र प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । कार्यक्रममा डा. रामप्रसाद ज्ञवालीले ‘बालप्रज्ञा’ र बालकथाका सम्पादक रामदेव पाण्डेले पुस्तकमाथि परिचर्चा गर्नुभएको थियो । बालकथामा १ सय १ बालकथाकारका कथा समाविष्ट गरिएका छन् ।
कार्यक्रम ‘बालप्रज्ञा’का कार्यकारी सम्पादक प्रा.डा. धु्रव घिमिरेले सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।  

‘अनुसन्धान गोष्ठी तथा प्रज्ञा जर्नल–११७ र ‘नेपाली साहित्यको इतिहासलेखनका आधार’ लोकार्पण

२०७६ भाद्र २० गते, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, साहित्य (समालोचना र निबन्ध) विभागद्वारा प्रज्ञा भवन, कमलादीमा ‘अनुसन्धान गोष्ठी तथा प्रज्ञा (विज्ञ समीक्षित जर्नल–११७)’ र ‘नेपाली साहित्यको इतिहासलेखनका आधार’ नामक ग्रन्थको लोकार्पण तथा विमर्श कार्यक्रम तथा  आयोजना गरियो ।
कार्यक्रममा बोल्दै नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका पूर्व उपकुलपति एवम् वरिष्ठ समालोचक प्रा.डा. वासुदेव त्रिपाठीले पचास वर्ष पुग्न लागेको ‘प्रज्ञा’ अनुसन्धानमूलक पत्रिका विज्ञ समीक्षित जर्नलका रूपमा प्रकाशन थालनी भएकोमा प्रसन्नता व्यक्त गर्दै यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको  बनाउन कुनै कसर बाँकी राख्न नहुने विचार व्यक्त गर्नुभयो । उहाँले उत्कृष्ट समालोचकमा साहित्यको अन्तरङ्ग अध्ययन चाहिने उल्लेख गर्नुहुँदै समालोचना शोधको कैदी बन्नु नहुने बताउनुभयो । “साहित्यको वास्तविक आस्वादन लिन नसक्ने समालोचकले सही समालोचना गर्न सक्दैन ।” उहाँको धारणा थियो ।
कार्यक्रममा नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले गोष्ठीले प्राज्ञिक अनुसन्धानमूलक लेखन सम्बन्धी मार्गदर्शन गर्ने विश्वास व्यक्त गर्दै अनुसन्धानमूलक प्राज्ञिक लेखनका सम्बन्धमा नेपालकै मौलिक सिद्धान्त बनाउनु पर्नेमा जोड दिनुभयो ।

प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, साहित्य (समालोचना र निबन्ध)का प्रमुख प्राज्ञ प्रा.डा. गोपीन्द्र पौडेलले कार्यक्रमको उद्देश्यबारे प्रकाश पार्दै २०२७ सालदेखि निरन्तर रुपमा प्रकाशित हुँदै आएको ‘प्रज्ञा’ अर्धवार्षिक अनुसन्धानात्मक पत्रिका २०७५ माघ २५ गते बसेको प्राज्ञपरिषद्को बैठकको निर्णयअनुसार अङ्क ११७ देखि विज्ञ समीक्षित जर्नलका रूपमा प्रकाशन आरम्भ गरिएको सुनाउनुभयो ।
कार्यक्रममा प्रा.डा. ताराकान्त पाण्डेयले ‘अनुसन्धानमूलक लेखको संरचना’ र प्रा.डा. महादेव अवस्थीले ‘अनुसन्धान लेखनः विषय चयन र प्रस्तुति योजना’ विषयक विचारपत्र प्रस्तुत गर्नुभएको थियो ।
उहाँहरूका विचारपत्रमाथि प्रा.डा. अम्मराज जोशी र प्रा.डा. रमेश भट्टराईले परिपूरक समीक्षा गर्नुभएको थियो भने प्रा.डा. माधव पोखरेलले जर्नलबारे समीक्षात्मक मन्तव्य व्यक्त गर्नुभएको थियो ।

कार्यक्रममा जर्नलका कार्यकारी सम्पादक तथा ‘नेपाली साहित्यको इतिहासलेखनका आधार’ नामक ग्रन्थका लेखक डा. बालाकृष्ण अधिकारीले  जर्नल सम्पादनअनुभूति र ग्रन्थ लेखनका सन्दर्भमा आफ्ना भनाइ राख्नुभएको थियो ।
कार्यक्रम बुद्धि तिमल्सिनाले सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।

तिजको शुभकामना तथा दरखाने कार्यक्रम आयोजना

२०७६ भदौ ८ गते, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा हरितालिका तिजको अवसरमा शुभकामना आदान प्रदान तथा दरखाने कार्यक्रमको आयोजना गरिएको छ । नेपाल राष्ट्रिय कर्मचारी सङ्गठन, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान समितिद्वारा आयोजित कार्यक्रममा शुभकामना व्यक्त गर्दै प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले नेपाली समाज बहुल संस्कृतिले सम्पन्न भएको उल्लेख गर्नुभयो, । उहाँले भन्नुभयो, “तिज हिन्दु धर्म मान्ने महिलाहरूको एउटा विशिष्ट पर्व हो । सामाजिक विविधतायुक्त समाजमा यस पर्वको छुट्टै महत्व छ ।

सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले मौलिक संस्कृतिको संरक्षण र प्रवद्र्धनमा तिजले विशेष टेवा पु¥याउन मद्दत पु¥याएकोे बताउनुभयो । तिज आत्मीयता र सद्भावको पर्व पनि हो भन्दै उहाँले निराहार ब्रतका नाममा पानीसमेत नखाई भोकभोकै ब्रत बस्नुको अर्थ नहुने विचार व्यक्त गर्नुभयो । भन्नुभयो, “चित्त शुद्धि भएमा काया पनि स्वतः शुद्धि हुन्छ ।”
कार्यक्रममा प्रा माया ठकुरी, प्रा.डा. उषा ठाकुर, प्राज्ञ लक्ष्मी मालीले तिजको महत्व र विशेषता सम्बन्धी आ–आफ्ना विचार व्यक्त गर्नुभएको थियो । त्यस क्रममा प्राज्ञ ठकुरीले तिज गीत समेत गाउनुभएको थियो । उहाँले तिजको अवसरमा महिलाहरूले पारिवारिक तथा सामाजिक विभेद, अन्याय र अत्यचारविरुद्ध गीतका माध्यमबाट विद्रोह गर्दै आएको बताउनुभयो ।
कार्यक्रमका विशेष अतिथि नेपाल राष्ट्रिय कर्मचारी सङ्गठन सरकारी स्वायत्त सङ्घका अध्यक्ष रेवतीरमण अधिकारी, कलाकार तथा कर्मचारी सङ्गठन, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका अध्यक्ष विश्वमोहन राजभण्डारी, लोकतान्त्रिक कलाकार तथा कर्मचारी सङ्घ र नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका अध्यक्ष अशोककुमार चौरसियाले शुभकामना व्यक्त गर्नुभएको थियो ।
कार्यक्रममा आयोजक सङ्गठनकी उपाध्यक्ष राधा कार्कीले शब्द–स्वागत गर्नुभएको थियो भने नानु सुवेदीले गाम्रीण तिजगीत गाउनुभएको थियो ।

कार्यक्रमका सभाध्यक्ष नेपाल राष्ट्रिय कर्मचारी सङ्गठन, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान समितिका अध्यक्ष धनबहादुर कार्कीले तत्कालीन उपकुलपति प्रा.डा. वासुदेव त्रिपाठी र सदस्य सचिव गीता केशरीको सुझाब र सल्लाहअनुसार तिज कार्यक्रम आयोजना सुरु गरिएको स्मरण गर्नुभयो । उहाँले भननुभयो, “त्यस यता प्रज्ञा–प्रतिष्ठानकै सहयोगमा तिज कार्यक्रमलाई निरन्तरता पदइरहेका छौँ ।”
कार्यक्रममा पूर्व सदस्य सचिव प्रा.डा. जीवेन्द्र देव गिरी, प्राज्ञसभा सदस्य शशी लुमुम्बू, प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका प्रशासन प्रमुख सुमन अधिकारी, महाशाखाका प्रमुखहरू, शाखा प्रमुखहरूका साथै समस्त कर्मचारी परिवारको उपस्थिति रहेको थियो । कार्यक्रमको सञ्चालन सङ्गठनका उपाध्यक्ष महेश्वर थापाले गर्नुभएको थियो ।

पूर्व उपकुलपति दीक्षितको निधनमा शोकसभा


२०७६ भदौ १ गते, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका पूर्व उपकुलपति, आजीवन सदस्य एवम् मूर्धन्य साहित्य साधक मदनमणि दीक्षितको निधनमा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा शोकसभाको आयोजना गरियो । प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा देवकोटा सभाकक्षमा आयोजित शोकसभामा बोल्दै कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले पूर्वीय दर्शन र वैदिक वाङ्मयका विशिष्ट साधक दीक्षितले प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा उपकुलपति हुँदा नेपाली साहित्यलाई विश्वस्तरमा पु¥याउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको स्मरण गर्नुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “उहाँको भौतिक शरीर हामीबिच नरहेता पनि उहाँका सत्कर्म, कृति र योगदानका कारण उहाँ सदैव अमर रहिरहनुहुने छ ।”
दीक्षित उपकुलपति हुँदा प्राज्ञ परिषद् सदस्य रहनुभएका पूूर्व कुुलपति बैरागी काइँलाले दीक्षितसँग काम गर्दाका सम्झनाहरू सुनाउँदै उहाँ अभिभावक भएको बताउनुभयो । उहाँले विशिष्ट विद्वान्हरूमा फरक स्वभाव र चरित्र पाइने दाबी गर्दै त्यस्तो स्वभाव दीक्षितमा पनि पाएको उल्लेख गर्नुभयो । वैदिक वाङ्मयका विशिष्ट साधक दीक्षित आफ्नो ब्रम्हले देखेका कुरा लेख्ने आँटिला लेखक भएको काइँलाको दाबी थियो ।
दीक्षितको व्यक्तित्व तथा कृतित्वमाथि प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका पूर्व उपकुलपति तथा वरिष्ठ समालोचक प्रा.डा. वासुदेव त्रिपाठीले प्रकाश पार्नुभएको थियो । उहाँले माक्र्सवादी दर्शन र पूर्वीय तथा वैदिक दर्शनलाई फ्युजन गरेर उत्कृष्ट सृजना गर्नुहुने दीक्षितले नेपाली आख्यान साहित्य जगत्लाई समृद्ध बनाएको विचार व्यक्त गर्नुभयो । भन्नुभयो, “दीक्षित युगको पनि महायुग हुनुहुन्थ्यो ।”
नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रमा समेत उल्लेखनीय योगदान दिनुभएका दीक्षित जीवनको उत्तराद्र्धमा पनि निरन्तर साधनामा तल्लीन हुनुहुन्थ्यो । प्रा.डा. त्रिपाठीले भन्नुभयो, “आफ्नो हात कलम चलाउन असमर्थ हुँदा पनि लेखन सहयोगी राखेर उहाँले लेखिनै रहनुभयो ।” आफैँले लेख्न असमर्थ अग्रज स्रष्टाहरूलाई प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले लेखन सहयोगीको व्यवस्था गरिदिनुपर्ने उहाँको सुझाब थियो ।
शोकसभामा सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा तयार पारिएको शोकप्रस्ताव पढेर सुनाउनुभएको थियो । पूर्व उपकुलपति तथा आजीवन सदस्य स्व. दीक्षितको शोकमा भदौ २ गते सोमबार प्रज्ञा–प्रतिष्ठान कार्यालय बन्द रहने कुलपतिले जानकारी गराउनुभयो ।
निमोनियाबाट ग्रसित दीक्षितको ९८ वर्षको उमेरमा साउने ३० जनैपूर्णिमाका दिन आफ्नै निवासमा निधन भएको थियो । दर्जनभन्दा बढी उत्कृष्ट कृतिका स्रष्टा दीक्षितले ‘माधवी’ उपन्यासका लागि मदन पुरस्कार प्राप्त गर्नुभएको थियो ।

नेपाली कवितामा कवि लेखनाथ ज्ञवालीको योगदानमाथि चर्चा

२०७६ साउन ११ गते, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, काव्य विभाग र कवि लेखनाथ ज्ञवाली स्मृति प्रतिष्ठानको सहकार्यमा प्रज्ञाभवनको पुस्तकालय सभाकक्षमा ‘नेपाली कवितामा कवि लेखनाथ ज्ञवालीको योगदान’ विषयक परिचर्चा कार्यक्रम आयोजना गरियो । उक्त अवसरमा कवि ज्ञवाली स्मृति ग्रन्थको लोकापर्ण गरिनुका साथै पुरस्कार समेत प्रदान गरिएको थियो ।
कार्यक्रममा बोल्दै प्रमुख अतिथि परराष्ट्रमन्त्री प्रदीपकुमार ज्ञवालीले कवि लेखनाथका कविताबाट आफू निकै प्रभावित भएको उल्लेख गर्दै कवि ज्ञवाली लेखनमार्फत् सामाजिक रूपान्तरणको वकालत गर्ने अभियन्ता भएको स्मरण गर्नुभयो । उहाँले सिर्जनाले जति धेरै पाठकको मन र मस्तिष्कलाई छुन्छ त्यति धेरै समाजमा  त्यसको प्रभाव पर्ने दावी गर्नुभयो । ज्ञवालीले भन्नुभयो, “सामाजिक रूपान्तरणका लागि समयसापेक्ष सिर्जना गर्नु स्रष्टाहरूको दायित्व हो ।”
नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले नेपाली प्रगतिवादी कविता विधामा कवि ज्ञवालीले पु¥याउनुभएको योगदानको चर्चा गर्नुभयो । उहाँले समाजलाई सत्मार्गमा डो¥याउन स्रष्टाहरूको अहम् भूमिका रहने बताउँदै स्रष्टाका सिर्जना सार्थक हुनुपर्ने विचार व्यक्त गर्नुभयो ।

प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका सदस्य सचिव प्राध्यापक जगत्प्रसाद उपाध्यायले नेपाली कवितामा कवि लेखनाथ ज्ञवालीको योगदानमाथि बोल्दै वि.सं. २०२० साल असोज ५ गते शनिबार पिता ऋषिराम ज्ञवाली र माता कुन्ता ज्ञवालीको प्रथम पुत्रको रुपमा बोहा, गुल्मीमा जन्मनुभएका कवि ज्ञवालीले नेपाली प्रगतिवादी कविताका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको बताउनुभयो । उहाँले आज पनि ज्ञवालीका कविता त्यत्तिकै सान्दर्भिक भएको जिकिर गर्नुभयो ।
प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका निबन्ध र समालोचना विभाग प्रमुख प्रा.डा. गोपीन्द्र पौडेलले स्वागत मन्तव्य व्यक्त गर्दै कार्यक्रमको उद्देश्यमाथि प्रकाश पार्नुभएको थियो ।
यसै गरी कार्यक्रममा कवि ज्ञवालीका सम्धी वरिष्ठ साहित्यकार मोदनाथ प्रश्रित, पूर्वमन्त्री युवराज ज्ञवाली, पत्रकार मदनलाल पौड्यालले कवि ज्ञवालीको साहित्यिक तथा सामाजिक योगदानका विषयमा बोल्नुभएको थियो ।
कवि लेखनाथ ज्ञवाली स्मृति प्रतिष्ठानकी अध्यक्ष रम्भा पौडेलको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रममा साहित्यकार दिल साहनीलाई कवि लेखनाथ ज्ञवाली वाङ्मय सम्मान र साहित्यकार सीता ओझालाई कुन्तादेवी नारी प्रतिभा सम्मानद्वारा सम्मानित गरिएको थियो । प्रमुख अतिथि परराष्टमन्त्री ज्ञवालीले दोसल्ला र सम्मानपत्रद्वारा सम्मानित गर्नुभएको थियो ।

सो अवसरमा ज्ञवाली स्मृति प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित ‘कवि लेखनाथ ज्ञवाली स्मृति ग्रन्थ’को लोकापर्ण गरिएको थियो । परराष्ट्रमन्त्री ज्ञवालीले ग्रन्थको लोकापर्ण गर्नुभएको थियो । ग्रन्थबारे डा. शिवप्रकाश पौड्याल र पुरस्कृत स्रष्टाका बारेमा अर्जुन ज्ञवालीले प्रकाश पार्नुभएको थियो । कार्यक्रम लक्ष्मण ज्ञवालीले सञ्चालन गर्नुभएको थियो

२०६औँ भानु जयन्ती समारोह सम्पन्न

२०७६ असार २९ गते, काठमाडौँ । नेपाली साहित्यका आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २०६ औँ जन्मजयन्ती कार्यक्रम नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान र भानु प्रतिष्ठानको सहकार्यमा भव्यतापूर्वक सम्पन्न भएको छ । पहिलो चरणअन्तर्गत प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा रहेको भानुभक्तको प्रतिमास्थलबाट नेपाली सेना र नेपाल प्रहरीको ब्यान्डले ब्यान्ड बाजा, भानुभक्तको तस्बिरसहितका विभिन्न झाँकीहरू र राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे एवम् उहाँकी धर्मपत्नी महाकाली घिमिरेको रथारोहरणसहित नगरपरिक्रमा गरिएको थियो ।
नगरपरिक्रमापछि माननीय उपप्रधानमन्त्री तथा रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेलको प्रमुख आतिथ्यमा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको प्रेक्षालयमा आयोजित समारोहमा भानुभक्तको प्रतिमामा माल्यार्पण गरिनुका साथै विभिन्न विद्यालयका विद्यार्थीहरूद्वारा भानुभक्तका केही रचनाहरू पाठ गरिएको थियो ।सोही अवसरमा उपप्रधानमन्त्री पोखरेलले राष्ट्रकवि घिमिरेलाई  भानु प्रतिष्ठानले अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, नेपाली साहित्य परिषद्, सिक्किम, असम नेपाली साहित्य सभा, असम, नेपाली साहित्य परिषद्, मणिपुर, नेपाल जनसांस्कृतिक मञ्च, कोलकाता, अखिल म्यान्मार देशीय हिन्दु धार्मिक संघ, म्यान्मार लगायतका संस्थाहरूसमेतको तर्फबाट तयार गरिएको राष्ट्रकविको कदबराबरको समभिनन्दन–पत्र अर्पण गर्नुभयो । कार्यक्रममा उपप्रधानमन्त्री पोखरेलले भानुको भाषिक योगदानले नेपालीलाई एउटै मालामा उन्ने काम गरेको बताउनुभयो ।
नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले नेपालको भाषिक एवम् सांस्कृतिक एकीकरणमा भानुको अतुलनीय योगदान रहेको बताउनुभयो ।
राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे आदिकवि भानुभक्तले नेपाली भाषा र साहित्यमा पु¥याएको विशिष्ट योगदानको चर्चा गर्नुभयो । साथै आफूलाई रथारोहणसहित समभिनन्दन गरिएकोमा कृतज्ञता प्रकट गर्नुभयो ।

भानु प्रतिष्ठानका अध्यक्ष प्रा.डा. व्रतराज आचार्यको अध्यक्षतामा सम्पन्न भएको उक्त कार्यक्रममा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले स्वागत मन्तव्य व्यक्त गर्नुभएको थियो भानु प्रतिष्ठानका महासचिव डी.पी. अर्यालले धन्यवाद ज्ञापन गर्नुभएको थियो । प्राज्ञ डा. देवी नेपालले समभिनन्दन–पत्र वाचन गर्नुभएको थियो ।
विसं १८७१ मा तनहुँको चुँदीरम्घा गाउँमा जन्मिनुभएका भानुभक्तलाई एक सामान्य घाँसीले ‘जन्मेपछि राम्रो काम गरेर नाम कमाउनुपर्छ’ भनी अर्ती उपदेश दिएकाले उहाँ रामायणलाई नेपालीमा रचना गर्न प्रेरित हुनुभएको थियो । ‘बधुशिक्षा’ उहाँको अर्को प्रसिद्ध कृति हो । यसैगरी ‘प्रश्नोत्तर’, ‘भक्तमाला’, ‘रामगीता’का साथै उहाँ थुप्रै फुटकर रचना प्रकाशित छन् ।

‘थाय्भु’ सार्वजनिक तथा स्रष्टा भेटघाट

२०७६ असार २६ गते, काठमाडौँ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, मातृभाषा साहित्य विभागद्वारा स्रष्टा भेटघाट कार्यक्रमको आयोजना गरियो । विभागद्वारा प्रकाशित नेपाल भाषाको वार्षिक साहित्यिक पत्रिका ‘थाय्भु’को दशौँ अङ्क सार्वजनिकीकरणसहित स्रष्टा भेटघाट कार्यक्रमको आयोजना गरिएको हो ।
कार्यक्रममा बोल्दै प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेतीले बहुलतालाई सम्बोधन गर्ने प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको नीतिअनुसार ‘थाय्भु’ प्रकाशित गरिएको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “‘थायभु’लाई कसरी पठनीय र सङ्ग्रहणीय बनाउन सकिन्छ ? कसरी वार्षिकबाट अर्धवार्षिक वा त्रैमासिक बनाउन सकिन्छ, त्यसतर्फ सम्बन्धित भाषाका स्रष्टाहरूबाट रचनात्मक सुझाव, सल्लाह र सहयोगको अपेक्षा हामीले गरेका छौँ ।”
उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले स्रष्टाहरूले संवेदनशील कुराहरूलाई लेख्दा होस पु¥याउनुपर्ने विचार व्यक्त गर्दै ‘थाय्भु’को प्रकाशनले नेपाल भाषाको साहित्यको समृद्धिमा महत्त्वपूर्ण सहयोग पु¥याउने विचार व्यक्त गर्नुभयो ।
सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले ‘थाय्भु’को अर्थ चौरासी व्यञ्जनको परिकार तयार पारिएको थाली भन्ने कुरा आफूले मातृभाषा साहित्य विभाग प्रमुखबाट आजैमात्र थाहा पाएको सुनाउँदै पत्रिका प्रकाशन भएको अवसरमा लेखकलाई पत्रिका र पारिश्रमिक प्रदान गर्नुका साथै भेटघाटसमेत गर्ने उद्देश्यले कार्यक्रम आयोजना गरिएको बताउनुभयो । यसो गर्दा लेखकले कहिले पत्रिका प्रकाशित भयो ? पारिश्रमिक आयो आएन ? भनेर बेहोर्नु पर्ने झन्झट यसले समाधान गर्ने उल्लेख गर्दै अन्य विभागले पनि यस कुरालाई अनुसरण गर्नुपर्ने धारणा राख्नुभयो ।
कर्यक्रमकी अध्यक्ष मातृभाषा साहित्य विभाग प्रमुख एवम् ‘थाय्भु’ पत्रिकाकी प्रधान सम्पादक प्राज्ञ लक्ष्मी मालीले पत्रिकालाई गुणस्तरीय, पठनीय र सङ्ग्रहणीय बनाउने कोसिस गरिएको बताउनुभयो । उहाँले पत्रिकाका सम्पादक मण्डल सदस्य, कार्यकारी सम्पादक र सम्बन्धित स्रष्टा, लेखकहरूप्रति आभार व्यक्त गर्दै आगामी दिनमा पनि रचनात्मक सहयोगको अपेक्षा गर्नुभयो । उहाँले नेपाल भाषा साहित्यको विकासका लागि आफ्नो विभागले महत्त्वका साथ काम गरिरहेको सुनाउनुभयो ।
कार्यक्रममा लेखक÷स्रष्टाहरूका तर्फबाट मल्ल के सुन्दरले बोल्नुभएको थियो । उहाँले देशमा प्रजातन्त्रको बहाली र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका लागि नेपाल भाषाका स्रष्टाहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको स्मरण गर्दै समृद्ध परम्परा भएको नेपाल भाषा साहित्यको संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले गरिरहेको कार्य प्रशंसनीय रहेको विचार व्यक्त गर्नुभयो ।
कार्यक्रम शशीकला मानन्धरले सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।

आदिकवि भानुभक्तको २०६औँ जन्मजयन्ती सप्ताहका अवसरमा विचार गोष्ठी

२०७६ असार २५ गते, काठमाडौँ ।
नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, संस्कृति विभाग तथा बालसाहित्य र लोकवार्ता विभाग एवम् भानु प्रतिष्ठानद्वारा संयुक्तरूपमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २०६औँ जन्मजयन्तीका अवसरमा प्रज्ञा भवनको महाकवि देवकोटा सभा कक्षमा विचार गोष्ठीको आयोजना गरियो ।
उक्त विचार गोष्ठीमा बोल्दै प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले आदिकवि भानुभक्तमा सत्गुणी र लोकको उपकार गर्ने विशेषता भएका कारण रामायणलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गर्न सफल भएको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “रामायण र अन्य कृतिका माध्यमबाट भानुभक्त विश्वसामु आफू परिचित हुन सफल हुनुभयो । निष्ठा र निःस्वार्थ भावका साथ कर्म गर्ने मानिस एक न एक दिन सफल भएरै छाड्ने उहाँको जिकिर थियो ।
प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका सदस्य सचिव प्रा. जगत्प्रसाद उपाध्यायले भानुक्तीय रामायणले नेपाली समाजमा गहिरो प्रभाव पारेको बताउनुभयो । उहाँले रामायणले नेपाली समाजको चित्रण गर्दै भाषा–साहित्यको जग बसाल्न सहयोग पु¥याएको उल्लेख गर्नुभयो । सदस्य सचिव प्रा. उपाध्यायले भन्नुभयो, “मानिसलाई सत्कर्ममा लाग्न र जीवन जिउने कला पनि रामायणले नै सिकाएको छ । यसकारण भानुभक्तको चिन्तनलाई हाम्रो चरित्रमा उतार्नु नै भानु जयन्तीको मूल सन्देश हो ।”
प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका बालसाहित्य र लोकवार्ता विभाग प्रमुख प्राज्ञ डा. देवी नेपालले कार्यक्रमको उद्देश्यमाथि प्रकाश पार्दै नेपाली समाजका विभिन्न समुदाय र संस्कृतिमा भानुभक्तीय रामायणको अत्यन्त गहिरो प्रभाव रहेको बताउनुभयो । उहाँले भानुभक्तीय रामायणका माध्यमबाट विश्वमा नेपाली संस्कृति र सम्पन्नताको प्रचार गर्न सकिने बताउनुभयो ।
भानु प्रतिष्ठानका अध्यक्ष प्रा.डा. व्रतराज आचार्यले प्रतिष्ठानले भानुभक्त र भानुभक्तीय रामायणलाई केन्द्रमा राखेर नेपाली भाषा र साहित्यको विकासका लागि काम गरिरहेको बताउनुभयो । उहाँले भानुभक्त नेपाली जातिको प्रतीक भएको विचार व्यक्त गर्नुुभयो ।
कार्यक्रममा डा. तुलसीप्रसाद भट्टराईले ‘भानुभक्तीय रचनाको सामाजिक पक्ष’ शीर्षक गोष्ठीपत्र प्रस्तुत गर्दै आदिकवि भानुभक्तले रामायणलाई नेपालीमा अनुवाद गरेर नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्नमा ठूलो योगदान पु¥याएको बताउनुभयो । उहाँले भानुभक्तले नेपाली भाषामा रामायणलाई अनुवाद गरेपछि अन्य थुप्रै भाषामा रामायण अनुवाद गरिएको दाबी गर्नुभयो । “भानुभक्तले लेखेको रामायण पाण्डुलिपि अवस्थामै प्रचारमा आएको थियो”, उहाँले भन्नुभयो, “सरल भाषामा लेखिएकाले यसको लोकप्रियता बढ्न गयो ।” डा. भट्टराईले थप्नुभयो, “भानुभक्तका कृतिमा एक दर्जनभन्दा बढीले विद्यावारिधि गर्नु, चलचित्र बन्नु, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा उहाँका सालिक बन्नुजस्ता कार्यले उहाँको महत्व झन बढ्दै गएको छ । उहाँका विभिन्न पक्षहरूका बारेमा अझै पनि अध्ययन अनुसन्धान गर्र्नु आवश्यक छ ।”
कार्यक्रममा संस्कृतिविद् डा. भक्त राईले ‘नेपाली लोकजीवनमा रामायण संस्कृति’ विषयक गोष्ठीपत्र प्रस्तुत गर्दै  भानुभक्तले लेखेको नेपाली भाषाको लोकरामायण सर्वत्र सुवासित भई फैलन सफल भएको भन्दै हरेक जाति, वर्ग र समुदायमा रामसीताका कथाहरू पुगेको बताउनुभयो । “हिन्दू, गैरहिन्दू लगायतका सबै समुदायमा नृत्य, गायन, गाथा र कथाका रुपमा रामायण फैलन पुगेको छ ।” उहाँले लोकरामायणले नेपाली संस्कृतिमा दिगो र व्यापक प्रभाव जमाउन सफल भएको बताउनुभयो । भानुभक्तले लोकभाषामा अनुवाद गरेकै कारण रामायण सबैका लागि लोकप्रिय रहेको उहाँको धारणा थियो ।
भारतीय राजदूतावासका प्रथम सचिव प्रा.डा. केदारनाथ शर्माले रामायण आर्य संस्कृतिको मणि भएको बताउँदै यसले सबैको भावनालाई समेटेको दाबी गर्नुभयो । दुवै गोष्ठीपत्रमाथि सहभागीले परिपूरक समीक्षा गरेका थिए । कार्यक्रम भानु प्रतिष्ठानका महासचिव डी.पी. अर्यालले सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।

1 2 3 17